ARC Lab

Nr. 14 ·

Welke AI?

ARC-analyse · Anomaly, Reframe, Create

Kort

AAnomaly

In Nederland gaat 5,0% van alle stroom naar datacenters. In 2017 was dat 1,5% 1. Tegelijk wachten bijna 15.500 bedrijven en organisaties op een aansluiting op het stroomnet 2. In Ierland is het aandeel al 21,3% 1. Daar vroeg een topambtenaar hardop: "Is it housing or is it AI?" Wonen of AI 4.

RReframe

"Wonen of AI?" doet alsof AI één ding is. Alsof alle AI even nodig is. Volgens schattingen mislukt meer dan 80% van de AI-projecten 7. De eerste oorzaak die onderzoekers vonden: het was niet duidelijk welk probleem de AI moest oplossen 7. Ook die projecten gebruiken stroom. De echte vraag is dus: welke AI?

CCreate: vragen voor je team

  1. Welk probleem lost onze AI op?
  2. Hoe weten we dat het is opgelost?

Rethink the premise.

Verder lezen Het hele stuk, met alle bronnen

AAnomaly

Op 18 november 2026 meldde het CBS dat datacenters in 2025 5.664 gigawattuur stroom kregen. Dat is 5,0% van alle stroom in Nederland, tegen 4,6% een jaar eerder en 1,5% in 2017. In één jaar steeg het verbruik met 12% 1. Datacenters zijn de gebouwen waar internet, cloud en AI op draaien. Samen gebruiken ze ongeveer evenveel stroom als twee miljoen woningen 6.

Opvallend: het gaat om ongeveer 200 datacenters, en zo'n 50 grote nemen ruim 90% van die stroom af. Het aantal grote datacenters bleef de laatste jaren ongeveer gelijk. Hun verbruik steeg wel 1. De groei zit dus in gebouwen die er al stonden.

Intussen zit het stroomnet op veel plekken vol. Bijna 15.500 bedrijven en organisaties wachten op een aansluiting. In een deel van de provincie Utrecht geldt sinds 1 juli 2026 een volledige stop 2. Het gaat hierbij om ruimte op het net, per regio en op drukke momenten. Niet om een landelijk tekort aan opgewekte stroom.

Nederland heeft daarom een volgorde gemaakt. Sinds 1 juli 2026 staat er geen vaste ruimte meer klaar voor kleine verbruikers. Er is één wachtrij, met voorrang voor projecten die het net ontlasten, voor veiligheid en voor basisbehoeften zoals woningbouw en onderwijs. Gemeenten waarschuwen dat mkb-bedrijven en laadpalen daardoor achteraan kunnen komen 3.

Hoe het verder kan gaan, laat Ierland zien. Daar gaat 21,3% van de stroom naar datacenters 1. Rond Dublin komen sinds 2021 in de praktijk geen nieuwe datacenters meer op het net. De netbeheerder noemt het net daar "extremely constrained". De bouwsector meldt vertraging bij het aansluiten van woningen. De toezichthouder verwacht dat de rekening van huishoudens in vijf jaar 8 tot 21% stijgt, en die van grote verbruikers 14% daalt 4. Een topambtenaar vroeg: "Is it housing or is it AI?" De premier wees die tegenstelling af 4.

Er is ook een ander geluid. De branche zegt dat datacenters steeds meer groene stroom inkopen, hun warmte kunnen leveren aan woningen, en dat belangrijke data dicht bij huis moet staan. Een onderzoeker van de Vrije Universiteit zegt dat de sector niet open is over waar de stroom naartoe gaat 5.

RReframe

"Wonen of AI?" klinkt als een eerlijke keuze. Maar de vraag heeft een aanname: dat AI één ding is. Alsof alle AI even nodig is.

Dat klopt niet. Volgens schattingen mislukt meer dan 80% van de AI-projecten. Dat is twee keer zo vaak als bij IT-projecten zonder AI 7. Onderzoekers van RAND spraken 65 ervaren datawetenschappers en engineers over de oorzaken. De eerste oorzaak: het is vaak niet duidelijk, of niet goed doorgegeven, welk probleem de AI moet oplossen 7. Een andere oorzaak: de aandacht gaat naar de nieuwste techniek, en niet naar een echt probleem van gebruikers 7.

Onze lezing: ook projecten die mislukken gebruiken stroom. Hoeveel, hebben wij nergens gemeten gevonden. Hoeveel van de stroom van datacenters naar AI gaat, staat ook niet in de cijfers die wij lazen. Dat is zelf een deel van het probleem: wie niet weet waar de stroom naartoe gaat, kan niet goed kiezen.

Dus vóór de vraag "wonen of AI" komt een andere vraag: welke AI? Een AI die een echt probleem oplost, is misschien ruimte op het net waard. Een AI zonder probleem neemt ruimte in die iets anders nodig heeft. Die vraag is niet alleen voor een regering. Elk bedrijf dat met AI begint, kan hem stellen.

CCreate: vragen voor je team

  1. Welk probleem lost onze AI op?
  2. Wie heeft dat probleem nu?
  3. Hoe weten we dat het is opgelost?

Rethink the premise.

Bronnen

  1. Datacenters verbruiken 5,0 procent van de elektriciteitCBS · 2026 · Supply to about 200 data centres, 2017 to 2025; 2025 preliminary · https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/47/datacenters-verbruiken-5-0-procent-van-de-elektriciteitSterk · EU comparison is for 2024
  2. Wachtlijst stroomnet weer langer, maar netbeheerders zien ook lichtpuntjesNOS · 2026 · Figures Netbeheer Nederland, first half of 2026 · https://nos.nl/artikel/2633767-wachtlijst-stroomnet-weer-langer-maar-netbeheerders-zien-ook-lichtpuntjesSterk
  3. Nieuwe ACM-regels: einde voorrang kleinverbruik op stroomnetVNG · 2025 · Explanation of the regulator's framework · https://vng.nl/nieuws/nieuwe-acm-regels-einde-voorrang-kleinverbruik-op-stroomnetSterk · written before the rules took effect
  4. Govt warned of rising household bills as data centres strain gridRTÉ Prime Time · 2025 · News investigation · https://www.rte.ie/news/primetime/2025/0821/1529518-govt-warned-of-rising-household-bills-as-data-centres-strain-gridSterk · bill figures are estimates by the regulator
  5. Kunnen we datacenters verplichten om zelf energie op te wekken?EenVandaag · 2025 · Interviews with the sector and two researchers · https://eenvandaag.avrotros.nl/doe-mee/kunnen-we-datacenters-verplichten-om-zelf-energie-op-te-wekken-en-andere-vragen-beantwoord-162283Middel · statements, not measurements
  6. Stroomgebruik datacenters stuwt netcongestie opBinnenlands Bestuur · 2025 · News · https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/stroomgebruik-datacenters-stuwt-netcongestie-opMiddel · two million homes refers to 2024
  7. The Root Causes of Failure for Artificial Intelligence Projects and How They Can SucceedRAND Corporation · 2024 · Interviews with 65 experienced data scientists and engineers · https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2680-1.htmlMiddel · the 80% is an outside estimate that RAND cites, not its own measurement